اين نكته را اضافه كنيم كه اگر قرار باشد ظواهر سخنان تمام علمايى را كه در اصول و فروع مسئلهء استصحاب وارد شده‌اند ، ملاحظه كنيم ، تعداد اقوال خيلى بيشتر از يازده قول مىشود و بلكه براى برخى از آنان ، دو قول در مسئله بدست مىآيد ، ولى صرف وقت در اين اقوال ، بجا نيست . در بين اقول فوق ، قول نهم ، قوىترين « 1 » قول است كه همان مختار محقق اوّل ، صاحب معارج است » « 2 » و بجاست تفصيل ديگرى كه شيخ انصارى ( ره ) در نقل اقوال متعرض آن نشده ، در اينجا اضافه شود و آن نظر خاص خود شيخ ( ره ) است . ايشان در باب استصحاب تفصيل داده است بين آنجا كه مستصحب با دليل عقلى ثابت شده باشد كه استصحاب در آن جارى نمىشود ، و بين آنجا كه مستصحب با دليل ديگرى ثابت شده باشد كه استصحاب در آن جارى مىشود . و شايد علت اينكه شيخ ( ره ) اين رأى را در ضمن اقوال ذكر نكرده اين است كه به نظر ايشان اگر حكمى با دليل عقل ثابت شود ، ديگر شك در آن راه پيدا نمىكند ، بلكه يا بقاء آن حكم معلوم و يقينى است و يا زوالش يقينى است و لذا ركن استصحاب يعنى شك در آن وجود ندارد . پس اين رأى ، تفصيلى در حجيّت استصحاب محسوب نمىشود . و قبل از اينكه وارد مناقشهء اقوال و ترجيح بين آنها شويم ، بجاست ادله‌اى را كه قائلين به حجيت استصحاب بدانها تمسك كرده‌اند ذكر كنيم و در آنها مناقشه نموده و ميزان دلالت آنها را بررسى كنيم . ادلهء استصحاب دليل اول : بناء عقلا شكى نيست كه مبناى رفتار و سيرهء عملى عقلاى از ميان مردم ، با وجود اختلاف در مشرب و ذوق ، بر اين است كه در هنگام شك لاحق در بقاء متيقن سابق ، أخذ به متيقن سابق مىكنند . و معيشت و زندگى مردم بر همين اساس است و اگر اين قاعده نبود ، نظام اجتماعى مختل مىشد و بازار و تجارتى براى مردم وجود نداشت . و گفته شده است كه اين قاعده حتى در نفوس حيوانات نيز مرتكز است : ( مثلا ) پرندگان ( پس از پرواز دوباره ) به لانه‌هايشان برمىگردند و چهارپايان ( پس از چريدن ) به طويله‌هايشان مراجعت مىكنند ( و اين براساس استصحاب و أخذ به متيقن سابق است ) . ولى اين تعميم نسبت به حيوانات ، محل اشكال است . بلكه مىتوان آن را نوعى شوخى دانست

--> ( 1 ) - قول نهم در نظر شيخ انصارى ( ره ) قوىترين قول است ( غ ) . ( 2 ) - پايان كلام شيخ انصارى ( ره ) ( غ ) .